Zanimljivo je da mnogi marksisti koji dosledno zastupaju materijalističku poziciju prilikom analize razvoja kapitalističkih ili prekapitalističkih društava (uvek tražeći klasne snage i klasne borbe kako bi objasnili istorijski razvoj) pribegavaju tome da razvoj u Sovjetskom Savezu od 1920-ih do 1950- ih objašnjavaju uglavnom kroz individualne ličnosti — „velike ljude“, lične motive, glad za moći i slično. Ovo važi kako za apologete Staljina, tako i za njihove najveće protivnike, trockiste.
Razlog za korišćenje ovih potonjih (i nemarksističkih) kategorija pri analizi prelaznih godina sovjetske istorije leži u intenzivnim političkim opredeljenjima, lojalnostima i ogorčenjima koja su različite marksističke partije i frakcije iskusile tokom tih godina. One stoga osećaju potrebu da ili legitimišu među masama (koje nisu uvek potpuno svesno marksističke) ono što se dešavalo u Sovjetskom Savezu pripisujući Staljinu nadljudske karakteristike, ili, obrnuto, da pokušaju da pridobiju široku podršku za pokrete antagonistične Sovjetskom Savezu među ljudima koji ni ne pretenduju da prihvate materijalističko shvatanje istorije.
Ogorčenost borbi između glavnih komunističkih partija sveta i njihovih socijaldemokratskih i trockističkih protivnika nadživela je Staljinovu smrt i nastavlja da oblikuje analize sovjetske istorije. Lična iskustva sovjetskog rukovodstva posle 1953. godine, ogorčenog zbog načina na koji su bili tretirani tokom Staljinovih godina, dovela su do Hruščovljeve osude kulta ličnosti 1956. godine. Ova analiza rukovodstva nakon 1953. (koja se potom zaplela u kinesko-sovjetski raskol, pri čemu su Kinezi u suštini branili Staljina) dodatno je učvrstila tendenciju da se u analizi sovjetske istorije zanemaruju kategorije istorijskog materijalizma.
Gotovo tri decenije su prošle od Staljinove smrti (knjiga je pisana 1979. prim. prev). Dovoljno vremena, svakako, da svetski marksistički pokret stekne dovoljnu distancu od događaja u čijem je središtu on bio, kako bi objektivno procenio značenje politika i događaja koji su se odvijali u godinama kada je bio vodeća figura u svetskom komunističkom pokretu. Kao što je objektivna analiza uloge drugih revolucionarnih ličnosti — Kromvela ili Robespjera — morala da sačeka pristojan broj godina nakon njihove smrti, tako mora i naučna analiza značenja Staljina.
Iako bi se emocije do sada morale smiriti do te mere da je objektivna analiza moguća, posledice naučnog razumevanja staljinističkog perioda ostaju značajne za budućnost svetskog komunističkog pokreta. Šta ako su analize zapadnih antimarksističkih, ili trockističkih, ili socijaldemokratskih organizacija tačne? Šta ako je Staljin zaista bio jedan od dva najbrutalnija despota dvadesetog veka — odgovoran za uništenje radničke vlasti u SSSR-u i stvaranje nove birokratske klase; odgovoran za pogubljenje miliona zbog otpora njegovim hirovima; i odgovoran za vođenje kako unutrašnjih pitanja, tako i odnosa sa stranim komunističkim partijama, na štetu razvoja socijalizma u Sovjetskom Savezu i napretka komunističkog pokreta u inostranstvu?
Ako je sve to tako, nužno se postavljaju veoma ozbiljna pitanja o emancipatorskom obećanju marksizma. Ako je glavnina svetskog marksističkog pokreta sledila Staljinovo vođstvo tokom 30 godina uprkos tim grubim nepravdama i zloupotrebama, da li se marksistima — sada ili ubuduće — uopšte može verovati da će doći do ispravnih analiza i inspirisati radnički pokret ka komunizmu? Ako je revolucionarna situacija u SSSR-u mogla da se tako razvije u 1920-im da se pretvori u svoju suprotnost, šta sprečava da se isto dogodi nakon revolucija u drugim zemljama? Možda je bolje da uopšte ne podržavamo revolucionarni proces. Zaista, ako su te tvrdnje tačne, marksistička levica se suočava sa strašnom neprijatnošću.
Iako je nesumnjivo tačno da je Staljin ponekad ispoljavao lične osobine grubosti, arogancije i nepoverenja, da je nastojao da poveća sopstvenu moć (koja je postala znatna), i da je često bio osvetoljubiv, sklon greškama i zahvaćen kolektivnom paranojom ovog perioda u kojem je sovjetska država bila najugroženija, ovi faktori mogu biti samo sporedni u odnosu na materijalne sile koje su delovale u Sovjetskom Savezu od 1920-ih do 1950-ih i koje su oblikovale kako vođene politike, tako i postignute rezultate.
Politike u periodu Staljinovog vođstva, kao i mehanizmi odlučivanja i masovnog učešća, bili su u svojim osnovnim crtama određeni situacijom i nisu bili proizvod Staljinovih ličnih motiva ili psihološkog stanja. Naprotiv, ličnosti i motivi Staljina i drugih lidera bili su društveno formirani u skladu sa zahtevima situacije, a samo rukovodstvo je društveno selektovano na osnovu dejstva ova dva elementa. Kao što je Marks sproveo klasnu analizu Napoleona III, tako i mi moramo sprovesti klasnu analizu staljinističkog perioda kako bismo otkrili koje su klasne sile delovale kroz Staljinovo vođstvo i kakvi su bili efekti politika tog perioda na klasnu strukturu i razvoj socijalizma.
Tridesete i četrdesete godine, kada je zemlja bila pod snažnim međunarodnim i unutrašnjim pritiscima, predstavljale su herojski period sovjetske istorije. Donošenje odluka je nesumnjivo postalo visoko centralizovano, na štetu kako sovjetske tako i partijske demokratije. Ekonomska nejednakost se takođe povećala. Ali istovremeno su poslednji ostaci privatnog kapitala eliminisani, zemlja je industrijalizovana (sa svim što je to značilo za rast nivoa potrošnje), a radnička klasa se proširila do te mere da je postala većina stanovništva. Narod je, takođe, bio obrazovan u osnovnim principima marksizma. Istovremeno je učvršćen institucionalni okvir, što je trebalo da posluži kao osnova za znatno proširenje narodnog učešća nakon sredine 1950-ih.
U periodu Staljinovog vođstva, Sovjetski Savez je uspešno odbio nacističku invaziju i uništio fašističku vlast u centralnoj Evropi (90 procenata svih nemačkih gubitaka u Drugom svetskom ratu prouzrokovali su Sovjeti). SSSR je bio jedina zemlja sposobna da se odupre nacističkom „blickrigu“. Ovaj uspeh se u velikoj meri mora pripisati narodnoj podršci i jedinstvu sovjetskog rukovodstva (nisu imali kvislinge ili petene; čistke kasnih 1930-ih, koliko god bile preterane, to su onemogućile), kao i sposobnosti Staljinovog rukovodstva da ulije poverenje sovjetskom narodu. Ovaj period je takođe obeležen dolaskom na vlast komunističkih partija u desetak drugih zemalja i njihovim prerastanjem u glavne političke snage u zapadnoj Evropi, kao i u mnogim zemljama Trećeg sveta. U celini posmatrano, neto dobici za međunarodni i sovjetski komunizam tokom ovog perioda bili su značajni.
Da bi se objasnili ovi uspesi u periodu Staljinovog vođstva, obično se zauzimaju tri linije. Prva tvrdi da je Staljin bio genije koji je, manje-više sam, uprkos svim izgledima, izvojevao ove velike pobede. Ovo je pozicija većine maoističkih grupa. Druga smatra da su komunističke partije sveta, posebno ona u Sovjetskom Savezu, bile toliko snažne, njihove veze sa masama toliko čvrste, a radnički i seljački pokret toliko nadmoćni da su, uprkos Staljinovoj samovolji i pokvarenosti, ovi veliki uspesi ostvareni. Ovo je stav tadašnjeg rukovodstva SSSR-a i većine nemaostičkih komunističkih partija. Treća linija argumentacije tvrdi da su ova dostignuća plaćena po cenu koja ih čini nedostojnim truda. Patnje seljaka tokom prisilne kolektivizacije nisu opravdane rezultatima brze industrijalizacije; kineska revolucija je bila izobličena Staljinovim uticajem; zapadne komunističke partije su se birokratizovale i izdale svoju revolucionarnu ulogu; milioni su nepotrebno stradali u ratu protiv Hitlera zbog Staljinovih promašaja itd. Ovu poziciju najčešće zastupaju trockisti i socijaldemokrate.
Sve tri ove pozicije otvaraju ozbiljne probleme i sve se moraju odbaciti. Materijalizam ne može prihvatiti teorije istorije zasnovane na „velikim ljudima“ ili genijima. Pošteni marksisti moraju priznati kao velika dostignuća kinesku revoluciju, nove socijalističke vlasti u istočnoj Evropi, rast zapadnih komunističkih partija, uništenje Hitlera, industrijalizaciju SSSR-a i tako dalje. Pretpostaviti da su ova dostignuća mogla biti ostvarena uprkos pokvarenom i samovoljnom rukovodstvu nema smisla. Rukovodstvo je proizvod situacije u kojoj nastaje. Klase i institucije razvijaju rukovodstvo koje im je potrebno kako bi ostvarile ono čemu teže. Staljinovo rukovodstvo, dakle, mora se priznati kao ono koje je ostvarilo velike napretke Sovjetskog Saveza u periodu od 1920-ih do 1950-ih. A priroda tog rukovodstva, uključujući i njegove oštre karakteristike, mora se zauzvrat objasniti materijalnim silama koje su u to vreme delovale u SSSR-u i u svetu.
Ako je Sovjetski Savez trebalo da opstane i da se sačuva komunističko rukovodstvo, moralo se okončati lutanje tokom prvih deset godina nakon revolucije. Zemlja je morala brzo da se industrijalizuje, najpre da bi adekvatno nahranila, obukla i zbrinula svoje stanovništvo i time sprečila rastuće nezadovoljstvo, a zatim da bi izgradila vojnu mašinu sposobnu da uspešno odbrani zemlju od eventualnog ponovnog napada vodećih kapitalističkih sila, kakav se dogodio tokom građanskog rata 1918–1921. Pošto je radnička klasa koja je izvela revoluciju činila samo mali procenat i dalje pretežno seljačke zemlje, aktivna društvena baza vlasti nije bila naročito široka. To je bilo drugačije nego u Kini, gde je većinu dvadesetogodišnje borbe iznelo seljaštvo. Stoga je proces brze industrijalizacije, uslovljen očajnom situacijom, nužno morao u velikoj meri biti sprovođen odozgo nadole.
U samom selu, kolektivizacija poljoprivrede odvijala se uz značajnu klasnu borbu između siromašnih bezemljaških seljaka i bogatih seljaka-poslodavaca (kulaka). Potresi izazvani kolektivizacijom i oštra borba vođena oko nje, zajedno sa brzim rastom gradova, stvorili su potencijalno eksplozivnu situaciju. Seljačke pobune, spontani nemiri novih urbanih migranata, razorne frakcijske borbe u sovjetima i partiji, kao i brzo pogoršavanje međunarodne situacije, mogli su lako paralizovati zemlju i dovesti do poraza od strane stranih osvajača. To je čak moglo izazvati novi građanski rat koji bi boljševici mogli izgubiti.
Pažljiva proučavanja frakcijskih borbi u KPSS-u tokom 1920-ih pokazuju da se Staljin izdvojio kao vođa zato što je zadobio stvarnu podršku većine partijskog rukovodstva, kao i poverenje partijskog članstva. Gotovo cela partija podržala je potez da se Trocki izoluje i ukloni iz rukovodstva, zbog rasprostranjenog uverenja da teži da postane sovjetski Napoleon. Trocki se pridružio KPSS-u tek u leto 1917. godine, svega nekoliko meseci pre revolucije i nakon petnaest godina frakcijskih borbi i neprijateljstva sa Lenjinom i boljševicima. Bio je nepoverljivo posmatran gotovo od svih, jer nije delio teška iskustva ilegalnog rada boljševika u predrevolucionarnom periodu, kao i zbog svoje duge istorije nezavisnog radikalizma, svojih oratorskih sposobnosti i položaja na čelu Crvene armije. Opšti stav među gotovo svim boljševičkim liderima bio je da on nema dovoljno realističan osećaj za ono što je potrebno učiniti u periodu povlačenja, kako revolucije u SSSR-u, tako i svetskog revolucionarnog pokreta u celini. Takođe su smatrali da njegova neprekidna frakcijska aktivnost u partiji širi razdor i potkopava moral u trenutku kada su jedinstvo i moral bili od presudne važnosti za opstanak.
Staljin, za razliku od Trockog i Zinovjeva, jeste imao realističan osećaj za ono što se može postići u nepovoljnim uslovima 1920-ih i kako inspirisati ljude da to ostvare. Njegov slogan „socijalizam u jednoj zemlji“ davao je članovima partije nadu da mogu uspeti, čak i suočeni sa porazom revolucionarnih snaga u Evropi. Nasuprot tome, stav Trockog i Zinovjeva da socijalistička transformacija u SSSR-u mora sačekati revoluciju u Evropi, smatran je defetističkim i demorališućim. Staljin je počeo da simbolizuje posvećenost izgradnji budućnosti.
Naknadni sukob između Buharina i grupe oko Staljina 1927. godine bio je usmeren na pitanje da li treba sprovesti brzu industrijalizaciju i kolektivizaciju seljaštva. Buharin je tvrdio da Nova ekonomska politika (NEP) mora biti nastavljena na neodređeno vreme, omogućavajući kulacima da nastave da se bogate, te da se može sprovoditi samo spor proces industrijalizacije. Grupa oko Staljina, s druge strane, smatrala je da SSSR ne može sebi priuštiti spor tempo ekonomskog razvoja. Staljin je 1928. održao govor u kojem je predvideo da zemlja ima svega oko deset godina za industrijalizaciju pre nego što krene verovatna nova invazija, te da samo brza industrijalizacija može stvoriti vojnu mašinu sposobnu da spase socijalizam. Ponovo se većina partije iskreno okupila oko Staljinovog rukovodstva, koje je partiju usmeravalo ka modernizaciji poljoprivrede, industrije i vojske.
Objašnjavati borbe između grupa Trockog, Buharina i Staljina kao suštinski lične intrige Staljina radi sticanja apsolutne vlasti je besmislica. U pitanju su bila vrlo realna pitanja. Istorijska distanca omogućava objektivnu procenu koja politike grupe oko Staljina stavlja u veoma pozitivno svetlo. Upravo je objektivna situacija, koja je nametala određene politike, bila odgovorna za pobedu Staljinove grupe. A sama grupa je dopuštala da se njen stav razvija pod pritiskom sovjetskih masa i partijskog članstva, kojima je bilo potrebno rukovodstvo koje bi artikulisalo njihov entuzijazam za napredovanje, čak i uprkos najvećim teškoćama. Staljin je obezbedio to rukovodstvo i inspiraciju, i upravo je zbog toga postao i ostao ključni vođa.
Ubrzo nakon trijumfa Staljinove grupe u KPSS-u, počeo je da se razvija kult ličnosti oko Staljina. Godine 1929. SSSR je javno proslavio njegov rođendan. Ubrzo su gradovi i planine počeli da dobijaju njegovo ime, njegove slike su postale sveprisutne, a spomenici su mu podizani u svakom gradu. Sve se to dogodilo pre nego što se mogla izneti ozbiljna optužba o despotskom karakteru njegovog vođstva. Da li je kult Staljina (koji je dopunio kult Lenjina nastao nakon njegove smrti 1924. godine) bio rezultat njegove lične sujete? Ponovo, materijalisti moraju tražiti objašnjenje kako za Lenjinov, tako i za Staljinov kult u materijalnim faktorima.
Kult ličnosti oko Staljina (kao i onaj oko Lenjina) imao je funkciju da pridobije podršku seljaštva i nove radničke klase. U nedostatku temeljnog učešća seljaštva u izvođenju socijalističke revolucije, boljševička vlast je morala biti personalizovana kako bi zadobila njihovu lojalnost. Čak i u Kini i na Kubi, gde je postojala autentična masovna podrška seljaštva, harizma Mao Cedunga i Fidela Kastra igrala je važnu ulogu. Čini se da svaka revolucionarna vlast mora proći kroz period personalizacije u kojem je harizma njegove vodeće ličnosti neophodna kako bi se uspostavio legitimitet. Takav kult ličnosti ne pretpostavlja nužnu vezu sa stvarnim stepenom odlučivačke moći lidera, kao što pokazuje uloga Mao Cedunga neposredno pre Kulturne revolucije. Naprotiv, kult ličnosti vrši ključnu društvenu funkciju u okolnostima kada ne postoje uslovi za mnogo sporiji razvoj klasno-svesnog razumevanja i borbe potrebnih da bi se ljudi pridobili za socijalizam bez individualnih heroja.
Takve rane postrevolucionarne vlasti, naročito Kuba i staljinistički period u SSSR-u, možda se stoga najbolje mogu označiti kao „harizmatski državni socijalizam“. „Socijalizam“, jer u krajnjoj instanci produktivne klase zaista imaju vlast; „državni“, jer inicijativa i svakodnevna operativna kontrola počivaju kod državnih i partijskih funkcionera; i „harizmatski“, jer javna ličnost vodeće figure igra tako ključnu ulogu u legitimitetu režima. Uspešno mobilisanje naroda radi postizanja teškog cilja (kao što je dugotrajni narodni rat, ili brza i radikalna ekonomska i društvena transformacija jednog društva) zahteva značajan stepen jedinstva u rukovodstvu, kao i potiskivanje opozicije, kako bi se stvorili solidarnost i entuzijazam neophodni za izvršenje zadataka. Da li se troškovi takvog jedinstva i represije smatraju legitimnim zavisi isključivo od toga koliko se ciljevi smatraju važnim.
Sva društva se povremeno suočavaju sa potrebom da stvore solidarnost, pa samim tim i da potisnu opoziciju. Sjedinjene Američke Države su, na primer, periodično prolazile kroz takve faze. Tokom rata za nezavisnost, britanskim lojalistima u oslobođenim oblastima ne samo da je bilo zabranjeno da javno izražavaju svoja mišljenja, već su bili i aktivno progonjeni. Tokom kasnih 1790-ih, pristalice Francuske revolucije i protivnici tvoraca američkog federalnog ustava bili su lišeni slobode štampe i hapšeni. Tokom građanskog rata, Povelja o pravima bila je suspendovana za simpatizere Konfederacije na severu, a nakon rata građanske slobode su bile uskraćene vođama Konfederacije (Robert I. Li nije ponovo stekao građanska prava sve do 1970-ih!). Tokom Prvog i Drugog svetskog rata, neutralisti i grupe sklone Nemcima (npr. Industrijski radnici sveta i Socijalistička partija 1917) bili su potiskivani. A, tokom 1950-ih, Komunistička partija SAD bila je represirana, njeni lideri zatvarani, a pravo učešća na izborima joj je bilo oduzeto.
Svako rukovodstvo koje ozbiljno shvata svoje ciljeve, naročito u kriznim situacijama koje zahtevaju potpunu mobilizaciju, učiniće sve što je u njegovoj moći da stvori solidarnost i narodni entuzijazam potiskujući one snage koje podstiču razdor i demorališu društvo. Proces socijalističke transformacije jednako je važan kao i svaka prethodna progresivna transformacija. On zahteva najmanje isti stepen narodnog entuzijazma i solidarnosti kao i ovi raniji događaji. Dozvoliti protivnicima socijalizma, ili čak socijalistima koji imaju radikalno drugačije strategije, da se aktivno organizuju protiv rukovodstva, podrivaće moral i entuzijazam do te mere da društvena transformacija može postati nemoguća.
Mnogo je lakše očuvati postojeće stanje nego radikalno transformisati društvene odnose. Stoga su u revolucionarnim situacijama potrebni daleko veći jedinstvo i entuzijazam nego u vremenima stabilnosti. Potiskivanje opozicije u takvim periodima postaje daleko važnije. Ovaj „zakon transformacije“ nezavisan je od načina proizvodnje i jednostavno odražava zdravorazumsko razumevanje potrebe za legitimizacijom i faktora koji proizvode entuzijazam.
Svestan iscrpljujućih efekata međupartijskog rivalstva i unutarpartijskog frakcionaštva, Lenjinovo rukovodstvo (uz entuzijastičnu podršku Trockog) najpre je suzbilo druge leve partije (menjševike, anarhiste i leve socijalrevolucionare) kada su postale opstruktivne, a zatim je 1921. zabranilo organizovane frakcije unutar same Komunističke partije. To nije značilo da je partija obeshrabrivala aktivan unutrašnji demokratski život. To je samo značilo da su članovi partije bili obavezani da aktivno podržavaju zvaničnu partijsku politiku nakon što se ona usvoji. Privrženost partiji kao celini stavljena je ispred privrženosti sopstvenoj frakciji. Ove mere takođe nisu značile da je jednopartijska država, nastala potiskivanjem drugih partija, bila nedemokratska. Partija je, zahvaljujući svojoj pretežno radničkoj bazi tokom 1920-ih, nastavila da izražava interese te klase.
Pod Lenjinovim rukovodstvom, KPSS je razvila mehanizam koji je kombinovao centralizaciju (sa njenom sposobnošću da stvara solidarnost i entuzijazam, a time i transformiše društvo) sa demokratijom. Takva je bila politička situacija koju je Staljinovo rukovodstvo zateklo kada je nasledilo Lenjina. Potreba za stvaranjem entuzijazma i solidarnosti dodatno se pojačala sa brzom kolektivizacijom i industrijalizacijom 1930-ih, a postala je još izraženija sa rastućom pretnjom strane invazije u kasnim 1930-im. Ovi pritisci doveli su do toga da donošenje odluka postane sve centralizovanije.
Opasnost od strane invazije tokom kasnih 1930-ih ne treba potcenjivati. Japan, Italija i Nemačka formirali su savez 1937. godine — Antikominternski pakt (poznat i kao Osovina) — izričito usmeren protiv Sovjetskog SaSSSR-a još od osvajanja Mandžurije početkom 1930-ih. Nemačka se ponovo naoružavala i širila od 1935. godine. Godine 1938. Britanija i Francuska su pristale da dopuste Nemačkoj da anektira Čehoslovačku, koja se nalazila između Sovjetskog Saveza i Nemačke, umesto da se udruže sa Sovjetskim Savezom u njenoj odbrani (što su Sovjeti nudili da učine ukoliko bi ih Britanija ili Francuska podržale). A zatim je, naravno, 1941. Nemačka napala SSSR i za nekoliko meseci stigla do predgrađa Lenjingrada i Moskve. Tek nakon što je poginulo preko 20 miliona Sovjeta, nemački osvajač je konačno poražen.
Gotovo je izvesno da su obaveštajne službe Japana i Nemačke bile prisutne u Sovjetskom Savezu tokom 1930-ih i delovale na način sličan onome kako je severnoamerička CIA delovala u istočnoj Evropi krajem 1940-ih, kao i drugim oblicima delovanja američkih obaveštajnih službi (npr. FBIjev program COINTELPRO za infiltraciju i podrivanje američke levice). Krajem 1940-ih u istočnoj Evropi, CIA je učinila sve što je mogla da navede Sovjete i lokalne komunističke partije da poveruju kako neki od njihovih najboljih lidera i kadrova sarađuju sa CIA-om. Cilj je bio da se podstaknu podele i demorališe pokret, kao i da se eliminišu neki od najefikasnijih komunističkih vođa. Tokom nekoliko godina ova politika je bila uspešna, što potvrđuju čistke i procesi iz 1949. i 1950. godine. CIA je plasirala priče i — imajući u vidu atmosferu paranoje izazvanu stvarnom pretnjom svetskog rata u tom periodu — čistke su prerasle u procese za izdaju protiv lojalnih vodećih komunističkih ličnosti.
Vrlo je verovatno da je, u još većem stepenu napetosti izazvanom neposrednom pretnjom strane invazije u kasnim 1930-im, slično plasiranje fabrikovanih priča od strane japanskih i nemačkih obaveštajnih agenata — da određeni pošteni kadrovi i vodeće ličnosti rade za njih — proizvelo veoma slične posledice kao ono što se deset godina kasnije dogodilo kao rezultat intervencije CIAe. Ekstreman pritisak pod kojim se Komunistička partija nalazila 1937–1938. predisponirao je njene kadrove da poveruju u najgore. Kao rezultat toga, desetine hiljada iskrenih članova, naročito vodećih partijskih rukovodilaca, kao i visokih državnih i vojnih funkcionera, bile su pogubljene, dok su mnogi drugi degradirani i zatvoreni. Iako je ogromna većina progonjenih u tim godinama bila nevina i lojalna Komunističkoj partiji, mnogi od njih su imali ozbiljne sumnje u ispravnost politike sovjetskog rukovodstva i time su potencijalno mogli postati tačke okupljanja opozicije.
Drugo, oni koji su bili uklonjeni uglavnom su bili partijski lideri ili visoki državni i vojni funkcioneri (što samo po sebi predstavlja značajan dokaz da u to vreme u SSSR-u nije postojala vladajuća klasa u klasičnom smislu). Ujedinjujući efekat čistki postao je očigledan kada su nacisti izvršili invaziju. Iako je vojna efikasnost Crvene armije bila oslabljena čistkama njenog generalštaba 1938. godine, tokom rata nije došlo do raskola u sovjetskom rukovodstvu. Svi sovjetski lideri i gotovo svi sovjetski vojni oficiri pokazali su najviši stepen odlučnosti da poraze naciste. Sovjetski Savez je u tom pogledu bio jedinstven u Evropi.
Kao što je već rečeno, u SSSR-u nije bilo petena niti kvislinga. Ujedinjeno sovjetsko rukovodstvo bilo je u stanju da mobiliše i inspiriše sovjetski narod da porazi naciste. Iako su korišćene oštre i ponekad nepravedne metode i stradali nevini ljudi, ovo jedinstvo, znatno ojačano čistkama, odigralo je važnu ulogu u porazu nacizma. Treba napomenuti da su masovne čistke i procesi protiv komunista za izdaju, koji su zahvatili Sovjetski Savez 1937. i 1938. godine, okončani do 1939. i nikada više nisu ponovljeni. To je predstavljalo implicitno priznanje da su takvi „lovovi na veštice“ bili razorni po jedinstvo i u velikoj meri podstaknuti delovanjem stranih agenata.
Između 1934. godine (kada je izvršeno ubistvo Kirova, jednog od vodećih komunističkih lidera) i poslednjeg od tri velika moskovska procesa za izdaju 1938. godine, Staljin je postao izuzetno moćan. Počeo je da ponekad donosi važne odluke bez konsultovanja Centralnog komiteta ili Politbiroa. Centralizacija odlučivanja dostigla je krajnje razmere. Međutim, to ne treba mešati sa pitanjem koja je klasa bila na vlasti u SSSR-u u periodu posle 1934. godine. To pitanje mora se razumeti u smislu toga koje su klasne sile proizvele situaciju u okviru koje su odluke donošene, koje su bile realne istorijske mogućnosti i kakve su efekte odluke imale na klase. Ako se takva analiza sprovede, vidi se da je, uprkos zloupotrebama položaja i kolektivnoj paranoji 1937–1938, Staljin u osnovi nastavio da izražava interese sovjetskih radnih ljudi (nasuprot kako starim kapitalističkim i zemljoposedničkim klasama, tako i novonastajućim slojevima državne birokratije i profesionalne inteligencije). On se stoga, u krajnjoj instanci, mora smatrati njihovim instrumentom. Objektivni rezultati njegovog perioda upravljanja predstavljali su značajan napredak na krivudavom putu ka socijalizmu, ne samo za SSSR već i za svet u celini.
Činjenica da su čistke 1937–1938. bile prvenstveno usmerene protiv rukovodilaca Sovjetskog Saveza odražavala je stalne pritiske kojima su sovjetski lideri bili izloženi — uključujući i najviše partijske funkcionere — da maksimalno povećaju proizvodnju i mobilizaciju stanovništva, kao i da stvore uslove za uspešnu vojnu odbranu i socijalističku transformaciju. Koja klasa ili sloj u sovjetskom društvu može se smatrati dobitnikom, a koje tek nastajuće klase ili slojevi gubitnicima pod takvim pritiscima? Jasno je da to nije bio birokratski sloj. Nije stoga iznenađujuće što su Staljinovi sopstveni štićenici počeli javno da ga osuđuju 1956. godine, jer on nije bio njihov predstavnik niti je štitio njihove privilegije. Moramo zaključiti ili da je Staljin bio iznad klasnih sila ili da je u suštini bio tribun radnih ljudi, iako ponekad surov. Ova druga analiza bolje se uklapa u istorijsko-materijalističko tumačenje činjenica, odnosno u zaključak da je SSSR zaista bio socijalističko društvo u 1930-im i 1940-im.
Činjenica da je bilo zloupotreba vlasti, kao i kolektivne paranoje, ne sme se pripisivati Staljinovoj ličnosti. One su nusproizvodi (svakako negativni) potrebe da se stvore i veliko jedinstvo i kult ličnosti radi jačanja legitimiteta. Proces socijalističke transformacije nije najbolji od svih mogućih svetova; naprotiv, on je samo nužna etapa za stvaranje takvog sveta — komunizma. Kao rezultat toga, neki ljudi nepravedno stradaju i postoje negativne posledice inače pozitivnih procesa. Zloupotrebe kulta ličnosti i opasnost od arbitrarnog odlučivanja bile su među najozbiljnijim od tih negativnih posledica.
Retko se dešava da kriza postane toliko intenzivna i dugotrajna kao što je bila ona kroz koju je prošao Sovjetski Savez od 1928. do 1950. godine (period brzih društvenih promena i oštrih klasnih i međunarodnih sukoba). Stoga je malo verovatno da će se potreba za tako visokim stepenom jedinstva, kakav je bio potreban u prvoj socijalističkoj revoluciji u svetu, ikada ponoviti. Samim tim, malo je verovatno da će se i prateće zloupotrebe pojaviti u budućim socijalističkim transformacijama.
Kao što smo utvrdili, osnovni tok sovjetske istorije od 1920-ih do 1950-ih bio je određen međunarodnom i unutrašnjom situacijom Sovjetskog Saveza i imperativom očuvanja boljševičke vlasti. On je imao malo ili nimalo veze sa ličnošću Staljina. Uz izuzetak obima, brutalnosti i paranoidne prirode čistki 1937–1938, većina osnovnih odluka koje je sovjetsko rukovodstvo donosilo u tom periodu, posmatrano iz perspektive istorijskog iskustva, pokazuje se kao najbolji mogući izbor u datim okolnostima i uz ograničen broj realnih alternativa. Naravno, u najboljem od svih mogućih svetova bilo bi bolje osloniti se na mase, umesto na vrhunsko rukovodstvo. Međutim, takva politika, imajući u vidu stepen seljačkog otpora režimu, bila bi samoubilačka u 1930-im.
Sistem materijalnih podsticaja bio je jedini održiv način da se nova radnička klasa i seljaštvo brzo motivišu na herojske napore potrebne za industrijalizaciju. Međunarodna situacija 1930-ih nije dopuštala luksuz Velikog skoka napred ili Kulturne revolucije. (Zaštita koju je pružalo postojanje Sovjetskog Saveza omogućila je Kini prostor da u narednoj generaciji sprovede ove istorijski značajne eksperimente.)
Rukovodstvo Sovjetskog Saveza nakon 1953. često voli da se suprotstavi staljinističkom periodu, pripisujući sebi zasluge za rastuću demokratizaciju države i partije od 1953, veću slobodu javne rasprave, proširenje socijalnih usluga, veće izjednačavanje dohodaka, šire učešće radnika u industriji i slično. Međutim, u stvarnosti su ove mere, jednako kao i mere suprotnog pravca tokom 1930-ih, bile proizvod logike sovjetskog društva i međunarodne situacije. One nemaju ništa više veze sa dobrim namerama i ličnostima tih lidera nego što su ranije politike imale sa Staljinom. Nema razloga verovati da bi tok sovjetske istorije nakon 1953. bio bitno drugačiji da je Staljin živeo još 25 godina. U najboljem slučaju, pošto je Staljin bio oblikovan u očajnim uslovima 1930-ih, njegov znatan lični uticaj mogao je usporiti neke od demokratizacijskih mera 1950-ih i 1960-ih, kao i usporiti tendenciju da stručnjaci konsoliduju svoje pozicije. Ali verovatno ne bi sprečio mere izjednačavanja dohotka, budući da je cilj motivisanja radnika da unaprede svoje veštine i povećaju posvećenost radu već bio ostvaren.
Glavna razlika između perioda Staljinovog vođstva i perioda nakon 1953. leži u razlici između politika koje su vodile sovjetska država i partija i realnih istorijskih mogućnosti za ubrzanje razvoja ka komunizmu. Tokom 1930-ih i 1940-ih teško je zamisliti alternativne politike koje bi efikasnije ubrzale takav razvoj. Neposredno ostvarivanje tog cilja moralo je biti odloženo u interesu očuvanja zemlje i održanja boljševičke vlasti. Međutim, nakon uništenja fašizma, konsolidacije narodne podrške i pretvaranja u vodeću industrijsku i vojnu silu, otvorio se značajan prostor za neposrednije ostvarivanje cilja komunizma i za proširenje neposrednog, svakodnevnog učešća masa u upravljanju sopstvenim životima (kao što su to Kinezi činili tokom Kulturne revolucije.
Albert Zimanski: Da li se crvena zastava vijori? (Politička ekonomija SSSR)
Szymanski, A. (1979). Is the red flag flying? The political economy of the Soviet Union. Zed Press
